Steeds vaker ruzie om de erfenis: ‘Mijn broer erfde een groter bedrag dan ik’

‘Mijn moeder hamerde er altijd op dat haar kinderen gelijk waren’

Annet (47): “Kapot van verdriet was ik toen mijn moeder drie jaar geleden plotseling overleed aan de gevolgen van hartfalen. Ik moest de eerste dagen zo hard huilen, dat ik tot niets in staat was. Mijn broer was de regelaar van ons tweeën. Hij had mijn moeder altijd al veel geholpen, met allerlei klusjes, waar ik hem erg dankbaar voor was. Mijn schoonzus, zijn vrouw, stond ook altijd voor onze moeder klaar.
Mijn broer en schoonzus woonden een paar straten bij mijn moeder vandaan en gingen om de dag bij haar langs. Ik woonde op bijna een uur rijden en werkte bijna fulltime. Voor mij was het niet haalbaar om onze moeder vaak te bezoeken, maar als ik bij haar was, dan bleef ik een hele dag en praatten we bij. Ik dacht dat we alles met elkaar hadden besproken, maar na haar overlijden bleef ik achter met vragen en een gevoel dat er iets niet klopte. Toen haar testament bekend werd gemaakt, stond zwart op wit dat mijn broer een groter bedrag erfde dan ik. Dit vond ik opmerkelijk. Mijn moeder hamerde er altijd op dat haar twee kinderen voor haar gelijk waren. Ik vond het vreemd dat ze haar keuze hiervoor niet met mij had besproken. We konden toch over alles praten?”

Klapperende oren

“Toen ik de kwestie besprak met mijn broer voelde hij zich duidelijk opgelaten. Hij zei dat hij ‘ma’s beweegredenen wel kon volgen’. Ik had het financieel goed voor elkaar en mijn broer en zijn vrouw hadden veel voor onze moeder gedaan. Bovendien hadden onze ouders me in het verleden financieel geholpen toen ik na een reeks gestrande opleidingen aan een nieuwe studie begon, waardoor ik nu een riant salaris verdiende.
Ik stond met mijn oren te klapperen. Had mijn broer al die jaren een rekening bijgehouden? Kennelijk voelde hij zich achtergesteld. Het werd een heel naar gesprek, waarin mijn broer aangaf dat hij zich aangevallen voelde. Twijfelde ik soms aan zijn integriteit? Mijn broer gaf me het gevoel dat ik hem een groot onrecht aandeed, terwijl ik toch degene was die benadeeld was? Sindsdien voelt alles wat met de nalatenschap te maken heeft als een open zenuw. Een rechtszaak aanspannen wilde ik niet. Mijn moeder was wilsbekwaam toen ze hiervoor besloot, dus ik had geen zaak. Aan de rouw over het verlies van onze moeder ben ik nauwelijks toegekomen. Voor mijn gevoel ben ik niet alleen mijn moeder kwijt, maar ook mijn broer en schoonzus. Hoewel ik ze mis, wil ik ze niet meer zien. Daarvoor is er te veel gebeurd. Ik wil mijn levensvreugde niet laten verpesten door strijd, twijfels, en ruzie. Om een daad te stellen heb ik met het geld van de erfenis met mijn man en kinderen een verre reis gemaakt. Op een hoge bergtop toasten we op oma’s leven en alle goede dingen die ze achterliet.”

De nalatenschapsmediator: ‘Zonde als een relatie beschadigd raakt om geld en bezit’

Marije de Rooij- Stevenhaagen is nalatenschapsmediator. Bij ingewikkelde erfeniskwesties helpt zij familieleden bij het vinden van een passende oplossing. Ook is ze een van de initiatiefnemers van Alles over Erven, een platform en magazine dat mensen informeert over nalatenschappen. Ze legt uit hoe het komt dat er tegenwoordig steeds vaker ruzie ontstaat over erfenissen. Het fenomeen past volgens haar bij het tijdsbeeld. Marije: “Mensen zijn individualistischer geworden en minder gevoelig voor ‘hoe het hoort’. Een andere oorzaak voor meer ruzie over erfenissen zijn de gezinssituaties die complexer zijn geworden. Steeds meer mensen hertrouwen na een scheiding en inmiddels is het normaal dat beide partners ieder eigen kinderen hebben en soms ook samen nog een kind of kinderen krijgen, maar voor de wet is dat niet de standaard. Het erfrecht is ingericht voor een gezin waarin partners alleen gezamenlijke kinderen hebben en waarin het harmonieus verloopt. Dat laatste is belangrijk om te benoemen. Want ook traditionele gezinnen waarin familieruzies spelen, lopen meer kans op conflict. Zo ook bij ouders die een van de kinderen geld hebben geleend. Vooral wanneer er niets geregeld is, kan er een ingewikkelde, financiële puzzel ontstaan.”

Emotionele pijn

Een andere belangrijke factor die ervoor zorgt dat er vaker gedoe is rondom een erfenis, is het eigen vermogen dat is toegenomen. Marije: “De generatie mensen die nu overlijden hebben doorgaans meer bezit dan de generaties voor hen. Ze hebben meer koophuizen met overwaarde. Er is meer na te laten en te verdelen. En het is een grote generatie, dus er zijn gewoonweg meer nalatenschappen.”

Sommige situaties bieden het conflict op een presenteerblaadje aan, volgens Marije. Onterving is zo’n thema. “Kinderen worden soms onterfd vanwege ruzie of omdat ouders het niet eens zijn met de levensstijl van hun kind. Onterving leidt vaak tot problemen. Het gaat om veel meer dan een geldbedrag. Het tast iemands wezen aan. Het is een basisbehoefte om gezien te worden. Wanneer iemand onterfd wordt, krijgt diegene het signaal dat hij of zij niet meetelt. Dat veroorzaakt emotionele pijn, ook bij eventuele broers en zussen. Vaak is de pijn zo groot, dat het zelfs de volgende generatie belast, dus de kinderen van de kinderen die onterfd zijn.”

Na een scheiding

Kinderen uit samengestelde gezinnen lopen ook een groter risico om conflicten te krijgen. Niet alleen doordat het huidige erfrecht niet is ontworpen voor samengestelde gezinnen, maar ook vanwege de lading die ze meedragen uit het verleden. Marije: “Kinderen uit samengestelde gezinnen hebben vaak een scheiding van hun biologische ouders meegemaakt. Dit is een impactvolle gebeurtenis geweest die meestal loyaliteitsconflicten heeft veroorzaakt en invloed kan hebben op het gevoel voor recht en onrecht. Dit klinkt veelomvattend en dat is het ook. Voor een kind is het ingrijpend om mee te maken dat het kerngezin uiteenvalt. Vaak draagt het de pijn daarvan een leven lang met zich mee, zonder dat het zich daarvan bewust is. Uit onderzoek blijkt dat deze oude pijn omhoog kan komen als de biologische ouder hertrouwt en overlijdt.”

Goed regelen

Marije drukt iedereen op het hart om de nalatenschap goed te regelen. “Praat met elkaar over de nalatenschap. Een testament is privé. Kinderen hebben er niets over te beslissen, maar dat wil niet zeggen dat er niet over gesproken mag worden. Het is juist goed als mensen niet voor verrassingen komen te staan. Helaas ligt op praten over de erfenis een taboe. Kinderen willen niet inhalig overkomen en gaan het onderwerp uit de weg. Maar om de familiebanden goed te houden, kan het juist helpen om te weten hoe de wet uitpakt en wat iemands wensen zijn. Wil jij het gesprek aangaan? Kies dan een rustig moment en leg je intentie uit. Vraag niet naar bedragen, maar stel vragen als: hoe wil je dat we met jouw nalatenschap omgaan?”

Gedoe voorkomen

Als ouder kun je het volgens Marije ook bespreekbaar maken. “Je kunt best aan je kinderen vragen of ze zich ergens zorgen over maken en zo ja, welk verschil je daarin kan maken. Om gedoe over erfstukken te voorkomen, kun je vragen: ‘Wat is je mooiste herinnering aan thuis? Is er iets concreets dat je daarom hoopt te krijgen?’ Praten over de nalatenschap kan naast verhelderend ook dierbaar zijn. De band met familieleden is uniek. Schakel tijdig hulp in als het moeilijk loopt of als je problemen voorziet en ze juist wilt voorkomen. Het is enorm zonde als een relatie beschadigd raakt om geld en bezit.”
Hulp inschakelen om problemen te voorkomen kan vóór het overlijden, maar ook daarna. “Het testament is dan wat het is, maar de manier waarop de nabestaanden met de afhandeling omgaan niet. Wat ik regelmatig zie, is dat mensen de impact van rouw onderschatten. De één heeft z’n ouder verloren, de ander de partner – ieder had een eigen, unieke band. Ook de wijze waarop iemand rouwt verschilt. De één komt daar pas aan toe nadat het regelwerk is gedaan, terwijl de ander juist tijd nodig heeft om eerst te rouwen. Die verschillen kunnen voor onbegrip en spanningen zorgen. Hulp bij de afwikkeling van de nalatenschap kan verstandig zijn om te voorkomen dat verschil tot conflict leidt.”

Hoe is erfrecht geregeld?

Notaris Liesbeth Verhagen: “De wet is gemaakt voor traditionele gezinnen. Dit wil zeggen: ouders die niet eerder getrouwd zijn geweest en samen kinderen hebben. Wanneer één van hen overlijdt, gaat het gezinsvermogen automatisch naar de langstlevende ouder, die zo door de wet wordt beschermd. Doordat het vermogen van de overleden ouder naar de langstlevende gaat, kan hij of zij in het huis blijven wonen en de levensstijl houden zoals hij of zij dat altijd gewend was.
Nadat ook deze ouder overlijdt, erven hun kinderen alles. Fiscaal is een deel van de vader én een deel van de moeder, maar gevoelsmatig is het één erfenis. Er is geen noodzaak voor traditionele gezinnen om een testament op te stellen. Erven is bij wet goed geregeld.”

Opa en oma

“Soms is het wel wenselijk om een testament op te stellen. Bijvoorbeeld als grootouders hun kleinkinderen een bedrag willen nalaten. Kleinkinderen zijn volgens de wet geen directe erfgenamen als hun ouders nog leven, tenzij dit in een testament is vastgelegd. Een andere afweging om kleinkinderen op te nemen in het testament is omdat dit belastingvoordeel kan opleveren. Kleinkinderen hebben namelijk een relatief grote vrijstelling van ruim 26.000 euro per oma en oma. Door aan kleinkinderen na te laten, worden die vrijstellingen benut en is er minder erfbelasting verschuldigd.

Goedbedoelde aanpassingen

Maar goedbedoelde aanpassingen in de nalatenschap kunnen voor spanningen zorgen. Bijvoorbeeld wanneer er wordt nagelaten aan kleinkinderen, terwijl een van de kinderen geen kinderen heeft. Er gaat dan meer naar het gezin mét kinderen, tenzij dat goed geregeld wordt in het testament. In principe kun je alles in een testament laten vastleggen. Kinderen hebben hier overigens helemaal geen inspraak in. (Groot)ouders bepalen zelf wat ze met hun vermogen doen en aan wie ze het na laten.”

Geen bloedband

“Voor mensen die kinderen hebben uit een eerdere relatie en na hun scheiding of na het overlijden van hun partner met iemand anders trouwen, past de wet minder goed. Wanneer een van hen overlijdt gaat ook in dit geval de erfenis naar de langstlevende die door de wet wordt beschermd. Hier is ook veel voor te zeggen. Iemand wil zijn partner goed achterlaten.

Toch kunnen er eerder spanningen ontstaan dan bij een traditioneel gezin. Bijvoorbeeld als de overgebleven man of vrouw een nieuwe partner krijgt en weer trouwt. Of als de langstlevende partner zelf ook kinderen heeft. Waar blijft dan de erfenis als de langstlevende overlijdt? De langstlevende heeft het recht om zijn of haar testament te veranderen. Door spanningen, maar ook doordat het leven verder gaat, kan een band minder hecht worden. Als er geen bloedband is, is er doorgaans minder loyaliteit van de stiefouder naar een stiefkind en omgekeerd. Dat maakt de band kwetsbaar en vaak minder sterk dan die met biologische kinderen. Vertrouwen is een groot goed. Het kan ontwrichtend werken als hieraan getwijfeld wordt.”

Balans zoeken

“Een stiefkind erft normaal gesproken niet van een stiefouder. Maar dit kan een stiefouder wel regelen. De stiefouder kan het stiefkind dan in zijn of haar testament tot erfgenaam benoemen. En een ouder kan de eigen kinderen beschermen. Bijvoorbeeld door in een testament vast te leggen dat de nalatenschap eigendom wordt van de eigen kinderen, maar dat de langstlevende partner het recht heeft om de goederen, zoals een woning, te gebruiken. Dit wordt ook wel een gebruikersrecht of vruchtgebruik genoemd. Ook kan in een testament worden geregeld dat de langstlevende partner zekerheid moet stellen voor de rechten van de kinderen.

Soms zit het vermogen van een overleden partner in het vermogen van de weduwe of weduwnaar die hertrouwt. Als ze vergeten dat de kinderen uit het eerste huwelijk een claim hebben op een deel van het vermogen, kan dat ook tot ingewikkelde situaties leiden. Bij overlijden van de weduwe of weduwnaar wordt een stuk van het vermogen opeisbaar door de (stief)kinderen, terwijl er misschien ook een wens is om de nieuwe partner verzorgd achter te laten.

Het is altijd aan te bevelen om, wanneer er een niet traditioneel gezin wordt gevormd, een testament te laten opstellen. Daarin moet dan een balans worden gevonden tussen het verzorgd achterlaten van de achtergebleven partner, mocht een van de twee overlijden, en het belang van de eigen kinderen.”

‘De rechtszaken nemen toe’

Mark Beuker, meester in de rechten en onderzoeker aan de Rijksuniversiteit Groningen: “In 2015 was het aantal rechtszaken over nalatenschappen maar liefst acht keer zo hoog als in 2003 en dat bleef daarna tot en met 2018 stabiel hoog. Harde cijfers en statistieken van de laatste jaren ontbreken, maar ik geloof dat het aantal rechtszaken over erfeniskwesties nog altijd toeneemt. Die constatering baseer ik op reacties uit de advocatuur en het notariaat. Steeds meer advocaten specialiseren zich in erfrecht. Dat kan alleen als er vraag naar is.”
Mark pleit voor meer onderzoek naar erfrecht: “Dat is nodig om erachter te komen wat de meeste problemen oplevert en wat mogelijke oplossingen zijn. Het recht kan worden aangepast zodat het beter aansluit bij de maatschappij, maar dan moeten we wel eerst goed zicht hebben op de knelpunten.”

Foto: Getty Images
Om privacyredenen is de naam van Annet gefingeerd.